taysonquynhon's Blog

Một thời học trò để nhớ về

Xin đừng hiểu sai từ phản biện

Tác giả: Thạch Giản

Nếu tác giả của quyết sách sai lầm lại coi như không nghe thấy các ý kiến phản biện, hoặc chê đó là phản biện Chí Phèo, thì tư duy ấy còn thua xa tư duy đẽo cày giữa đường của bác nông dân kia.

Một bên đẽo cày giữa đường, một bên…Chí Phèo?

Lẽ ra phản biện xã hội là chuyện bình thường, chẳng cần phải bàn cãi. Thế nhưng, có một vài chủ trương chính sách, dự án đầu tư lớn (sau đây gọi gộp là quyết sách) được quyết trong tình thế vẫn còn nhiều tranh cãi trong dư luận. Không ít người có ấn tượng dường như việc góp ý (phản biện) của dân lại chưa được xử lý thỏa đáng.

Trong bài viết “Phong cách Chí Phèo và văn hóa phản biện”, dường như tác giả Phạm Hoài Huấn lí giải những rắc rối dạng ấy là do bên phản biện có những người hành xử theo kiểu Chí Phèo, và bên nhận phản biện ứng xử theo tư duy đẽo cày giữa đường.

Theo tác giả, phản biện kiểu Chí Phèo là do không am hiểu vấn đề nên phản biện thiếu lập luận, chỉ nói cho bõ tức, “chỉ cần nói ngược lại những điều nhà nước nói“. Nghĩa là nói lấy được, không xét hậu quả. Nguyên nhân do họ nghĩ rằng phản biện ở ta không thể có tác dụng tích cực. Mặt khác do lời lẽ phản bác “càng đao to búa lớn thì càng nhận được ủng hộ nhiệt liệt của cộng đồng dân cư mạng” – “hào quang của thế giới ảo” ấy rốt cuộc đã khiến họ “bước ra khỏi ranh giới của quyền tự do ngôn luận“. Hậu quả là “một loạt chủ nhân các blog đã gặp quá nhiều rắc rối về mặt pháp luật vì lý do này“.

Cũng theo tác giả, tư duy đẽo cày giữa đường là tư duy của “người tiếp nhận phản biện không có được một sự vững vàng về mặt lập trường(?), cùng với một nền tảng kiến thức tốt trong lĩnh vực mà người này đang đảm nhận“. Nó phản ánh một tồn tại lớn hiện nay: Thiếu trình độ chuyên môn, chưa nghiên cứu tính toán nghiêm cẩn đã vội vàng đưa ra quyết sách lớn, do đó khó tránh sai lầm, nếu thực thi sẽ gây tổn thất khôn lường cho nước nhà.

Đúng là không loại trừ khả năng có người có thái độ bất mãn, nói cho bõ tức, nhưng số này rất ít. Đa số dân ta thực sự lo cho vận mạng đất nước trong thời điểm có nhiều nguy cơ như hiện nay. Tuy nhiên, nếu coi phản biện kiểu Chí Phèo và ý muốn “tạo hư danh trên cộng đồng mạng” là nguyên nhân chính dẫn đến việc một số blogger “bị tuýt còi“, thì e rằng chưa phản ánh đúng và đủ thực tế.

Chúng ta cũng không thể phủ nhận thực tế, thời gian qua nhiều ý kiến phản biện cũng chưa được coi trọng, thậm chí không có hồi đáp, và chưa được lắng nghe, do đó không thể nói phản biện đã có tác dụng tích cực. Vì thế dĩ nhiên xuất hiện cách phản biện kể trên.

Tư duy đẽo cày giữa đường không tồi. Bác nông dân chưa biết cách làm chiếc cày nên có sáng kiến ra đầu đường vừa đẽo cày vừa hỏi ý kiến người qua lại. Cho dù cuối cùng làm hỏng khúc gỗ nhưng thái độ khiêm tốn học hỏi ấy rất đáng hoan nghênh và bác rút ra được bài học quý hơn nhiều so với khúc gỗ đẽo hỏng: “Làm việc gì cũng phải có chính kiến riêng và kiên trì con đường đã chọn“.

Rõ ràng, nếu tác giả của quyết sách sai lầm lại coi như không nghe thấy các ý kiến phản biện, hoặc chê đó là phản biện Chí Phèo, thì tư duy ấy còn thua xa tư duy đẽo cày giữa đường của bác nông dân kia.

Quyết sách sai lầm sớm muộn sẽ bị chính thực tế phản bác. Một khi quyết sách đã đưa vào thực thi thì thất bại sẽ được sử sách ghi vào loại “nghìn năm công tội”. Đây là thất bại của bệnh chủ quan duy ý chí rất phổ biến trong các xã hội thiếu dân chủ.

Tác giả có lý khi cho rằng “phản biện là một việc làm cần thiết“, “để hoạt động phản biện có hiệu quả, trước hết giới cầm quyền phải chấp nhận việc phản biện“. Nếu được như thế thì đã chẳng có phản biện kiểu Chí Phèo.

Xin đừng hiểu phản biện là phủ nhận

Thế nhưng, câu “phản bác, (í quên, phản biện chứ!)” để lại ấn tượng tác giả chưa phân biệt rõ phản biện với phản bác. Đây là vấn đề cần bàn cho ra nhẽ.

Phản biện là một từ hoàn toàn do người Việt tạo ra, ghép bởi hai từ gốc chữ Hán-Việt. Trong tiếng Trung Quốc có từ phản và từ biện, nhưng không có từ phản biện. Phản là ngược lại, chống lại; vì thế phản biện dễ bị hiểu là biện luận theo chiều ngược lại, chiều phản đối, phản bác, phủ nhận.

Theo chúng tôi, có lẽ từ phản biện là dịch từ tiếng Nga opponent (vì ở Liên Xô cũ, khi bảo vệ luận án học vị phó tiến sĩ hoặc tiến sĩ nhất thiết phải có opponent), đúng với định nghĩa của Từ điển tiếng Việt : “Phản biện là đánh giá chất lượng một công trình khoa học khi công trình được đưa ra bảo vệ để lấy học vị trước hội đồng chấm thi“.

phản biện không có từ tương đương trong tiếng nước ngoài (trừ tiếng Nga), cho nên hợp lý hơn cả là tất cả chúng ta nên thống nhất hiểu nó theo giải thích nói trên: phản biện là đánh giá chất lượng một cách khoa học các chủ trương chính sách, dự án làm việc gì đó (đầu tư, kinh doanh …), công trình nghiên cứu, tác phẩm v.v…

Tác giả bài Lại nói về “Phong cách Chí Phèo” trong phản biện cũng viết: Mọi người dễ hiểu nhầm phản biện là phủ nhận, phản bác lại cái đang có. Đó là cách nhìn phiến diện, thiếu thiện cảm với người phản biện. Người phản biện là những người trước tiên phải nắm vững thông tin, có kiến thức chuyên môn về vấn đề phản biện.

Tóm lại, tuyệt đối chớ nên hiểu nhầm phản biện là phản bác, phản đối, phủ nhận – những chuyện người phương Đông chúng ta chẳng ai thích cả, nhất là lãnh đạo.

Thực ra, việc phát triển các tổ chức tư vấn là một trào lưu tiến bộ trên thế giới. Trong xã hội dân chủ, đây là các tổ chức tập hợp nhà trí thức – thường được gọi là Kho Trí tuệ, tiếng Anh là Think tank – nhằm thực hiện quyền công dân tham gia quá trình quyết sách.

Chính quyền các nước phát triển đều tranh thủ tận dụng được trí tuệ của các Think tank, vì vậy nhìn chung quyết sách của họ ít sai và hợp nguyện vọng đa số dân. Chúng ta có nên theo trào lưu nói trên hay không?

Chịu học và nghe cái mới

Trung Quốc hơn Việt Nam cả nghìn năm tuổi, do đó không còn là “nước 4000 năm vẫn trẻ con” (Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu). Thời gian qua người Trung Quốc đã rút ra được bài học quý giá về chuyện tại sao họ cố gắng phấn đấu hy sinh nhiều đến thế, tiến hành bao nhiêu cuộc cách mạng, bao nhiêu phong trào mà vẫn ì ạch đi sau thế giới rất xa. Thiết tưởng ta nên thử xem qua bài học đó như thế nào.

Ngân hàng Thế giới đánh giá trong thời gian kế hoạch 5 năm lần thứ 7 đến kế hoạch 5 năm lần thứ 9, các sai lầm về quyết sách đầu tư của Trung Quốc gây thiệt hại kinh tế ước khoảng từ 400 đến 500 tỷ nhân dân tệ (1 nhân dân tệ tương đương 0,146 USD).

Chủ tịch Quốc hội Trung Quốc Ngô Bang Quốc nói lãng phí lớn nhất của nước này là do các sai lầm quyết sách chiến lược gây ra. Giáo sư Mao Chiêu Huy ở Đại học Nhân dân Trung Quốc đánh giá tỷ lệ quyết sách sai lầm của Trung Quốc là 30%, của các nước phát triển là 5%.

Người Trung Quốc thông minh không kém người phương Tây, lại đông dân, lắm nhân tài, cớ sao nhiều quyết sách sai? Đó là vì hầu hết quyết sách ấy đều do một nhóm (thậm chí một cá nhân) lãnh đạo cao nhất làm ra mà không tận dụng trí tuệ của xã hội – nguồn lực quý nhất, quan trọng nhất của mỗi quốc gia.

Cách quyết sách ấy có căn nguyên sâu xa là truyền thống tư tưởng Đại Nhất Thống. Tần Thủy Hoàng “đốt sách, chôn nhà Nho” vì nhà Nho là nhà trí thức, biết nhiều nên hay “phản biện” mà vua Tần chỉ muốn Nhất thống thiên hạ, tập trung toàn bộ quyền lực vào tay mình, tự mình quyết hết.

Chủ tịch Trung Quốc Mao Trạch Đông tôn Lỗ Tấn là Đệ nhất thánh nhân Trung Quốc, nhưng chính ông lại nói nếu bây giờ còn sống thì Lỗ Tấn hoặc không viết gì nữa hoặc ngồi tù.

Để sửa cách quyết sách nói trên, thập kỷ 80 Đặng Tiểu Bình đề xuất Khoa học hóa quyết sách. Một số chuyên viên cấp cao rời cơ quan nhà nước ra ngoài lập cơ quan nghiên cứu của mình. Năm 2003 Ủy ban Phát triển Cải cách công khai tổ chức mời thầu đề tài lập quy hoạch 5 năm lần thứ X.

Năm 2004 Trung ương ĐCSTQ chỉ thị: Phải làm cho giới khoa học xã hội trở thành “Kho tư tưởng” và Think tank của Đảng và Chính phủ. Hiện nay Trung Quốc đã xây dựng được hệ thống tư vấn lớn thứ 2 thế giới với hơn 2000 Think tank nhà nước và dân lập, vài trăm nghìn nhân viên.

Đầu năm 2009, Chính phủ Trung Quốc cấp 5 triệu nhân dân tệ lập “siêu Think tank” Trung tâm Giao lưu kinh tế quốc tế Trung Quốc (CCIEE), do nguyên Phó Thủ tướng Tăng Viêm Bồi cùng nhiều vị bộ thứ trưởng và thống đốc ngân hàng lớn đương chức hoặc nghỉ hưu phụ trách.

CCIEE sẽ tiến tới trở thành một Think tank dân lập, không dùng tiền nhà nước. Để học kinh nghiệm nước ngoài, họ đã tổ chức Hội nghị thượng đỉnh Think tank toàn cầu (7/2009), Hội nghị đối thoại chiến lược Think tank Trung Quốc-ASEAN (10/2010)…

Trung Quốc đang tiến tới thực hiện quá trình quyết sách theo quy trình khoa học, dân chủ: trước tiên các Think tank nghiên cứu đề xuất kiến nghị quyết sách. Sau đó đưa ra công luận bàn thảo đánh giá (tức phản biện). Cuối cùng Chính phủ lựa chọn tiếp nhận quyết sách tốt nhất và trình Quốc hội xem xét quyết định.

Lãnh đạo nước này đổi mới tư duy nhanh như vậy là họ rất chịu khó học cái mới. Bộ Chính trị, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc thường xuyên tổ chức học tập thể, mời chuyên gia mọi ngành đến giảng dạy về các trào lưu phát triển mới trên thế giới.

Tóm lại, khoa học hóa, dân chủ hóa quá trình làm quyết sách là xu thế tất yếu của nhân loại.

Lựa chọn lấy cái tốt nhất

Quá trình quyết sách ở ta trước nay khác với thiên hạ: Quyết sách được quyết rồi sau đó mới đưa ra bàn, xem xét, mà nhiều khi, việc bàn bạc ấy, nhất là đưa ra công luận, lại mang nặng hình thức.

Khâu nghiên cứu của hệ thống cơ quan tư vấn phần nhiều bị bỏ qua, vì thế, không tận dụng được trí tuệ xã hội, ảnh hưởng tới chất lượng quyết sách.

Thêm vào đó, ta lại có bệnh sợ (ghét) phản biện, vì sợ ảnh hưởng tới uy tín của lãnh đạo, và lòng tin của dân và hệ quả của nó là việc tìm cách hạn chế các phát biểu ngược chiều. Thế nhưng, thực tế hoàn toàn ngược lại, khi ý kiến trái chiều bị hạn chế, lòng tin và uy tín mới thực giảm. Còn khi các chủ trương, chính sách được chủ động đưa ra xin ý kiến dân, chắc chắn, sẽ tận dụng được trí tuệ xã hội. Phản biện khi ấy sẽ có tác dụng tích cực, chứ không phải là phản biện “kiểu Chí Phèo” cùng các rắc rối kèm theo.

Quá trình quyết sách ở ta nên tiến hành theo quy trình khoa học đã nói ở trên. Với cách làm này nếu có phản biện thì chỉ là phản biện đối với các tổ chức tư vấn (Think tank) – nơi đưa ra kiến nghị quyết sách, chứ không có phản biện đối với nhà nước. Từ những kiến nghị ấy, Chính phủ và Quốc hội chỉ việc lựa chọn lấy cái tốt nhất. Như vậy vừa tránh được quyết sách sai, vừa tăng được sự đồng thuận trong xã hội.

Điều đáng mừng là gần đây ta đã bước đầu có nhận thức về nhu cầu làm công tác tư vấn, phản biện.

Tất nhiên nói dễ làm khó, nhưng nếu không làm thì chúng ta sẽ tụt sau ngày một xa các nước láng giềng. Muốn làm thế, trước hết tầng lớp lãnh đạo phải đổi mới tư duy cho hợp trào lưu quốc tế.

Thậm chí, có người còn nói: Người Việt mình nói hay, làm dở và chưa biết … đi. Bây giờ đã đến lúc dù té ngã cũng phải cố mà cất bước tập đi, kẻo quá muộn.

Nguồn: tuanvietnam

Advertisements

17.11.2010 Posted by | Bài viết | , | %(count) bình luận

Lại nói về “phong cách Chí Phèo” trong phản biện

Tác giả: Trần Minh Quân

Những người có tư duy “đẽo cày giữa đường” ngay từ đầu đã không thể tồn tại trong hàng ngũ những người ra quyết định. Và người phản biện không thể gán với phong cách Chí Phèo, bởi khi đó, văn hóa phản biện sẽ không còn là văn hóa nữa.

LTS: Tuần Việt Nam vừa đăng tải bài viết Phong cách “Chí Phèo” và văn hóa phản biện của tác giả Phạm Hoài Huấn, đề cập tới một hiện tượng, một hướng thông tin rất đáng chú ý- phản biện xã hội. Tuy nhiên phản biện xã hội thế nào là có văn hóa phản biện, và thế nào là phản biện theo phong cách “Chí Phèo”, là một vấn đề cần được trao đổi rộng rãi. Mới đây, Tuần Việt Nam chúng tôi nhận được bài viết của tác giả Trần Minh Quân, xin đăng tải dưới đây.

Tuần Việt Nam cũng mong nhận được nhiều bài viết của quý bạn đọc xa gần về chủ đề này

Cần xem lại câu chuyện “Đẽo cày giữa đường”

Trong bài viết Phong cách “Chí Phèo” và văn hoá phản biện của tác giả Phạm Hoài Huấn đăng trên Tuần Việt Nam ngày 06/11/2010 có nhiều điều đáng quan tâm và cần thảo luận thêm. Để làm rõ hơn về phản biện và văn hóa phản biện, tôi xin có một số trao đổi với tác giả trong bài viết ngắn sau đây.

Câu chuyện Đẽo cày giữa đường được tác giả Phạm Hoài Huấn nêu ra như câu chuyện điển hình về phản biện.

Câu chuyện có một đoạn mở đề rất quan trọng mà tác giả không đưa vào trong bài viết của mình. Đó là “Chuyện kể rằng có một bác nông dân rất nghèo, cả đời sống bằng nghề đồng áng, bác muốn làm một cái cày thật tốt để công việc đồng áng năng suất và đỡ vất vả hơn. Một hôm, bác rất vui vì đã xin được một cây gỗ tốt nhưng bác chưa làm cái cày bao giờ, bác bèn mang khúc gỗ ra ven đường ngồi đẽo và hỏi ý kiến mọi người”.

Trong câu chuyện này, đáng chú ý là bác nông dân nọ chưa từng làm cái cày. Đó mới là nguyên nhân chính gây ra hậu quả tồi tệ là “khúc gỗ quý trở thành đống gỗ vụn“. Những góp ý của người qua đường đều đúng và có tâm, họ không hề có ý trêu chọc hay cố tình phá bác nông dân kia. Sai sót ở đây là mỗi người họ góp ý về một đặc điểm của cái cày như to, dài, …

Câu chuyện này không hề liên quan gì đến phản biện và văn hóa phản biện.

Mọi người đều biết rằng, phản biện được đưa ra sau khi người phản biện phát hiện những điểm bất cập, thiếu tính thuyết phục, thiếu cơ sở lý luận của một quyết định, một chủ trương hay đầu tư một dự án. Nói chung là quyết định được ban hành, quyết định này có ảnh hưởng đến một người hay một nhóm người nào đó.

Người hay cơ quan ban hành quyết định trước hết là người đã nắm rõ được công việc mình làm, đồng thời quyết định này cũng dựa trên những tính toán, những cơ sở lý luận, những luận cứ mà họ cho là đúng đắn. Tức là họ không phải là người “chưa từng biết” như bác nông dân kia.

Bác nông dân kia sẽ làm được cái cày như ý nếu như trước khi quyết định đẽo cày, bác đi tìm hiểu, cân đo đong đếm những đặc điểm của một cái cày tốt, rồi sau đó mới mang ra hỏi ý kiến những người đi đường. Lúc ấy, với những kiến thức mình đã có thông qua quá trình tìm hiểu, kết hợp với những góp ý thật thà của các bác qua đường, nhất định kết quả sẽ tốt đẹp.

Có hay không tư duy “Đẽo cày giữa đường”?

Cũng trong bài viết trên, tác giả đã có một khái niệm mới, đó là tư duy “đẽo cày giữa đường”. Tư duy này theo tác giả là sẽ xảy ra khi “người tiếp nhận phản biện không có được một sự vững vàng về mặt lập trường cùng với một nền tảng kiến thức tốt trong lĩnh vực mà người này đang đảm nhận” lúc đó sẽ xuất hiện tình trạng phân vân, thiếu lập trường.

Câu chuyện bác nông dân “đẽo cày giữa đường” làm cho người đọc vừa giận mà lại vừa thương. Giận là tại sao một việc quan trọng như vậy đối với bác mà tại sao bác không tìm hiểu cho kỹ trước khi quyết định đẽo cày. Còn thương là tại vì bản tính bác quá thật thà, hoàn toàn nghe theo lời góp ý của người khác mà không cân nhắc đúng sai.

Trong cuộc sống hàng ngày, khi đưa ra một quyết định, nhất là quyết định đó có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều người, thì vấn đề cần thiết nhất là sự chính xác trong công tác nghiên cứu. Quyết định ấy phải được đưa ra sau khi đã cân nhắc kỹ các yếu tố khoa học, các luận điểm, luận cứ hợp lý.

Nếu vẫn tồn tại một sự thiếu vững vàng về mặt lập trường, thiếu nền tảng kiến thức khoa học thì sẽ tạo ra những tác hại không lường trước được. Hậu quả sẽ không đơn giản như bác nông dân kia mất khúc gỗ tốt, với hậu quả này thì chỉ có một mình bác ấy gánh chịu, không ảnh hưởng đến người khác.

Như vậy những người có tư duy “đẽo cày giữa đường” theo như tác giả Phạm Hoài Huấn nêu ra ngay từ đầu đã không thể tồn tại trong hàng ngũ những người ra quyết định.

Phong cách phản biện “Chí Phèo”

Một đặc điểm quan trọng mà mọi người dễ hiểu nhầm là phản biện thường là phủ nhận, phản bác lại cái đang có. Đó là cách nhìn phiến diện, thiếu thiện cảm với người phản biện. Người phản biện là những người trước tiên phải nắm vững thông tin, có kiến thức chuyên môn về vấn đề phản biện.

Phản biện không phải trường hợp nào cũng là phủ nhận, cũng là bài xích cái hiện có, mà sự phản biện đúng đắn, khoa học và có thiện chí, có thái độ xây dựng, là vận dụng những cơ sở lý luận, những luận điểm mang tính khoa học làm cho vấn đề được phản biện xích lại gần hơn với chân lý, hài hòa những mục đích, những mục tiêu khác nhau.

Đôi lúc phản biện tạo cảm giác không thuận tai cho người nghe, từ đó dễ dẫn đến những nhận xét thiếu thiện cảm. Tuy nhiên, một xã hội phát triển, những quyết định được đưa ra hợp với ý nguyện của đa số, của toàn dân, hướng đến chân lý, thì nhất định phản biện đã, đang và sẽ đóng góp một phần rất lớn……Người xưa có câu “thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng”. Lời nói thẳng luôn làm cho người nghe khó chịu, tuy nhiên, gán cho họ cái phong cách “Chí Phèo” thì thật sự không nên, lúc này văn hóa sẽ không còn là văn hóa nữa.

Trong một xã hội luôn hình thành những nhóm lợi ích khác nhau. Đó là một quy luật xã hội, chúng ta không cần bàn cãi thêm. Tuy nhiên, đa số những ý kiến phản biện được đưa ra từ những người có chuyên môn cao, có trách nhiệm với xã hội, xuất phát từ cái tâm trong sáng, không vụ lợi.

Họ sẵn sàng phản biện ngay cả khi quyết định ấy có được đưa ra hay không đều không ảnh hưởng đến lợi ích của họ. Họ không giống như Chí Phèo vì miếng rượu, vì trái chuối xanh mà bất chấp tất cả.

Tác giả bài viết dường như đã quá vội vã và thiếu thiện cảm khi kết luận một số phản biện mang phong cách Chí Phèo. Trong khi giá trị tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao không phải là lên án những con người như Chí Phèo, mà Chí Phèo là nhân vật được sinh ra như là một hệ quả tất yếu của hiện thực xã hội lúc bấy giờ.

Ngay cả sự nhìn nhận nhân vật Chí Phèo cũng chưa chính xác thì không thể dễ dàng nhận xét phong cách “Chí Phèo” là đúng hay là sai.

Thay lời kết

Phản biện và văn hóa phản biện là một phạm trù không mới, nó đã được hình thành và sử dụng rất lâu trên thế giới và Việt Nam cũng không ngoại lệ.

Phản biện không phải “phản bác” theo dạng đao to búa lớn, càng không phải vì những lời xưng tụng để hả hê, tự sướng. Mà mục đích của phản biện là nhằm tạo ra những quyết định, những quyết sách có chất lượng, phù hợp nhất với tất cả các đối tượng, hài hòa hơn với các nhóm mục đích, từ đó tạo cho xã hội những điều tốt đẹp.

Đôi lúc phản biện tạo cảm giác không thuận tai cho người nghe, từ đó dễ dẫn đến những nhận xét thiếu thiện cảm. Tuy nhiên, một xã hội phát triển, những quyết định được đưa ra hợp với ý nguyện của đa số, của toàn dân, hướng đến chân lý, thì nhất định phản biện đã, đang và sẽ đóng góp một phần rất lớn.

Văn hóa phản biện thể hiện ở sự phản biện chính xác, chân thành, góp ý để cùng nhau nhận ra những thiếu sót để phát triển. Đây là một nét văn hóa mới, rất hay, rất đẹp, cũng rất cần trong một xã hội đa dạng về thông tin.

Người xưa có câu “thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng”. Lời nói thẳng luôn làm cho người nghe khó chịu, tuy nhiên, gán cho họ cái phong cách “Chí Phèo” thì thật sự không nên, lúc này văn hóa sẽ không còn là văn hóa nữa.

Nguồn: tuanvietnam

12.11.2010 Posted by | Bài viết | , | 2 phản hồi

Phong cách “Chí Phèo” và văn hoá phản biện

Tác giả: Phạm Hoài Huấn

Nếu nhìn nhận một cách nghiêm túc, chúng ta có quá nhiều “chuyên gia” trong nhiều lĩnh vực. Kết quả là, người ta cứ nghĩ chỉ cần nói ngược lại những điều nhà nước nói, những quyết sách lớn có nghĩa là phản biện, có nghĩa là “sành sỏi”. Một loạt chủ nhân các blog đã gặp quá nhiều rắc rối về mặt pháp luật vì lí do này.

Đẽo cày giữa đường

Cùng một sự kiện, một hiện tượng đôi khi có thể có các góc nhìn khác nhau. Chuyện một anh nông dân ra giữa đường ngồi đẽo cày. Nhiều người qua lại. Có nhiều ý kiến khác nhau về việc làm của anh. Anh đẽo được một lúc thì một người đi qua chê: “Bác đẽo thế không phải rồi, bác đẽo to quá”, anh nông dân nghe thấy có lý bèn làm theo.

Anh làm được một lúc lại có một người đi qua bảo “Bác đẽo thế này không cày được đâu,cái đầu cày bác làm to quá….” Anh nông dân nghe có lý hơn, lại chỉnh sửa theo lời khuyên. Đẽo được một lúc lại một người đi qua nói“Bác đẽo thế không ổn rồi,cái cày bác làm dài quá không thuận tay”, anh nông dân nghe lại có lý hơn, lại chỉnh sửa theo. Và cuối cùng hết ngày hôm đấy anh nông dân chỉ còn một khúc gỗ nhỏ, anh không còn cơ hội để đẽo cái cày theo ý mình nữa, cây gỗ quý đã thành một đống củi vụn. Anh buồn lắm nhưng cuối cùng anh đã hiểu “Làm việc gì cũng vậy, mình phải có chính kiến của mình và kiên trì với một con đường đã chọn”

Tư duy phản biện

Tác giả không có ý làm méo mó đi ý nghĩa của từ phản biện. Do vậy xin bạn hiểu từ phản biện theo đúng nguyên nghĩa của nó.

Phản biện là một việc làm cần thiết. Đặc biệt trong bối cảnh xây dựng đất nước thời hội nhập tư duy phản biện càng trở nên quan trọng trước những thông tin đa chiều và trước những sự kiện mà đôi khi cái giá phải trả cho các quyết định sai lầm là không thể tưởng tượng được.

Việc phản biện được nhìn nhận từ hai phía: Từ phía người tiếp nhận ý kiến phản biện và người phản biện. Người tiếp nhận ý kiến phản biện phải có được cái nhìn rộng mở, bao dung. Có phải vì thế mà Mác đã từng nói “cái mới là hợp qui luật nhưng cũng là cái xuất hiện sau, yếu thế…..”. Phải chấp nhận cái mới nếu cái mới này đúng.

Ảnh minh hoạ.

Trong trường hợp người tiếp nhận ý kiến phản biện là người tôn thờ tư duy “nhất thắng, nhì hòa, không chịu thua” thì phản biện chỉ là là những tô điểm cho một nền dân chủ hình thức.

Mặt khác nếu người tiếp nhận phản biện không có được một sự vững vàng về mặt lập trường cùng với một nền tảng kiến thức tốt trong lĩnh vực mà người này đang đảm nhận, e rằng tình trạng phân vân theo tư duy “đẽo cày giữa đường” không phải là không có khả năng xảy ra.

Đôi khi người ta chỉ nhìn nhận phản biện ở góc độ của người tiếp nhận ý kiến phản biện mà quên mất đi nguồn gốc của phản biện đến từ đâu. Trên thực tế, người ta có thể thấy những lời than trách đại loại như: phi dân chủ, dân chủ hình thức, không thể hiện được ý chí của người dân….khi ý kiến phản biện không được đoái hoài.

Trở lại với câu chuyện đẽo cày giữa đường. Người ta thấy, nếu anh nông dân kia có một kiến thức nhất định về việc đẽo cày và những “quân sư” cũng là người giỏi về việc này. Chúng ta có quyền kì vọng và hoàn toàn có cơ sở để kì vọng sẽ có một cái cày hoàn mỹ. Nhưng chuyện gì xảy ra nếu những người “quân sư” hoàn toàn không biết gì về việc đẽo cày? Hoặc cũng có thể những người này mang trong mình một toan tính đầy nhẫn tâm “phá cho bõ ghét”?

Tự do ngôn luận và hư danh thế giới ảo

Một trong những quyền được thừa nhận rộng rãi và hầu như không có nhiều tranh cãi trong một xã hội dân chủ là quyền tự do ngôn luận. Tự do ngôn luận là việc một người được tự do bày tỏ quan điểm của mình một cách công khai mà không bị (hoặc lo sợ) những chế tài bất lợi từ phía nhà nước.

Tuy vậy, cũng cần phải làm rõ, quyền tự do này có những giới hạn nào không? Chữ tự do có thể được hình dung một cách dí dỏm qua câu chuyện vui như sau:

Ông A có một con gà trống. Luật pháp thừa nhận ông là chủ sở hữu của con gà, ông có toàn quyền, nói cách khác là tự do trong các hành xử với con gà. Muốn nuôi cho vui, nuôi làm gà đá thậm chí là…. làm thịt con gà. Quyền này được pháp luật tôn trọng và bảo vệ. Nhưng vấn đề rắc rối là cứ 3h sáng con gà lại quay đầu sang nhà hàng xóm gáy làm cho hàng xóm không ngủ được.

Nếu bạn là người hàng xóm, bạn sẽ hành xử như thế nào? Lúc đó bạn có còn vui với con gà thuộc quyền sở hữu của ông A hay không? Do đó, quyền tự do, trong trường hợp chúng ta đang bàn là tự do ngôn luận, được nhìn nhận trong tương quan với quyền lợi của người khác.

Việc thực hiện quyền này thế nào là tùy bạn. Nhưng nếu việc hành xử này làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người khác thì giới hạn quyền tự do của bạn được dựng lên.

Đôi khi, có thể thấy có nhiều quyết sách lớn không đạt được sự đồng thuận (tất cả mọi người) từ người dân. Điều này cũng hoàn toàn dễ hiểu bởi trong bối cảnh tồn tại nhiều nhóm lợi ích khác nhau, thậm chí đối lập nhau thì việc đưa ra một giải pháp nhằm làm hài lòng tất cả các nhóm lợi ích hầu như là một điều không thể.

Điều này không chỉ là bình thường ở Việt nam mà là điều rất đỗi bình thường ở bất kì quốc gia nào khác trên thế giới. Trong trường hợp ý kiến phản biện không được chấp thuận, chắc hẳn tâm lí không hài lòng âu cũng là chuyện bình thường nếu xét trong bối cảnh qui luật tâm lí.

Nhưng đâu đó vẫn tồn tại ý tưởng rằng việc phản biện không hề có tác dụng tích cực. Từ đó, dẫn đến cách hành xử theo phong cách “Chí Phèo” trong hoạt động phản biện.

Dạo một vòng qua các diễn đàn, những trang cá nhân những lời “phản bác” càng đao to búa lớn càng nhận được sự ủng hộ nhiệt lệ của cộng đồng cư dân mạng. Chính “hào quang” từ những comment (bình luận) kia đã làm cho tác giả những “phản bác” lâng lâng bay bổng mà quên mất mình đang dần bước ra khỏi ranh giới của quyền tự do ngôn luận mất rồi.

Kết quả là những người này bị tuýt còi. Càng có thêm “tư liệu” cho những người theo trường phái “phản bác” đại loại như “nói không đúng đối tượng nên bị xử lí…”

Nếu nhìn nhận một cách nghiêm túc, chúng ta có quá nhiều “chuyên gia” trong nhiều lĩnh vực. Kết quả là, người ta cứ nghĩ chỉ cần nói ngược lại những điều nhà nước nói, những quyết sách lớn có nghĩa là phản biện, có nghĩa là “sành sỏi”. Một loạt chủ nhân các blog đã gặp quá nhiều rắc rối về mặt pháp luật vì lí do này. Hào quang của thế giới ảo mới ghê gớm làm sao.

Nhìn nhận lại

Hoạt động phản biện nói riêng và tự do ngôn luận nói chung là một quyền năng được ghi nhận trong một xã hội dân chủ. Để hoạt động phản biện có hiệu quả, trước hết giới cầm quyền phải chấp nhận việc phản biện.

Nhưng mặt khác, để hoạt động phản biện thực sự là một hoạt động có ý nghĩa, bản thân người phản biện phải là người am hiểu về vấn đề đang phản biện. Trong trường hợp những lời phản bác (í quên phản biện chứ!) chỉ là một trò chơi chơi nổi nhằm tạo hư danh trên cộng đồng mạng thì vấn đề đã khác đi rồi.

Nguồn: tuanvietnam

07.11.2010 Posted by | Bài viết | , | Bạn nghĩ gì về bài viết này?