taysonquynhon's Blog

Một thời học trò để nhớ về

Giáo dục cần bắt đầu từ những điều cụ thể

Tác giả:  Giáp Văn Dương
Giáo dục cần bắt đầu từ những điều cụ thể

1.Giáo dục con trẻ nên bắt đầu như thế nào, cụ thể hay trừu tượng, là một trong những câu hỏi thời sự của người làm giáo dục. Không phải chỉ bây giờ các nhà giáo, các bậc phụ huynh mới quan tâm đến chuyện này, mà ngay từ thời Hy Lạp cổ đại, câu chuyện này đã được đưa ra bàn bạc và tranh luận. Vì sao vậy? Vì chuyện này liên quan đến một câu hỏi cốt lõi khác: Con người nhận thức như thế nào? Và làm sao cho quá trình học tập được hiệu quả nhất?

Ở Hy Lạp cổ đại, trước Aristotle, xu hướng cho rằng phương thức tư duy chủ yếu là diễn dịch, tức là đi từ trừu tượng đến cụ thể, là chủ đạo.Tương ứng với nó, giáo dục sẽ dạy các nguyên tắc hay khái niệm trừu tượng trước, sau đó áp dụng vào từng trường hợp riêng biệt.Điển hình cho trào lưu này là Plato, với luận thuyết nổi tiếng về dạng thức (forms).

Tuy nhiên, với sự phát hiện ra logic và quy nạp, Aristotle đã khởi đầu một giai đoạn mới của tư duy, và do đó của giáo dục.Đó là cách tư duy từ cụ thể đến trừu tượng.Tức là bắt đầu từ các hiện tượng riêng lẻ cụ thể mà khái quát lên thành nguyên tắc, định luật.Bằng cách này, Aristotle đã đặt nền móng cho khoa học ra đời, vì cách vận hành của khoa học chủ yếu dựa trên tư duy quy nạp này.Cũng vì lẽ đó, Aristotle đã trở thành nhà bác học bách khoa toàn thư đến cả nghìn năm.

Cùng thời gian này, ở phương Đông, chủ yếu là ở Trung Quốc và sau đó ảnh hưởng các nước lân cận, trong đó có Việt Nam, câu chuyện về nhận thức cũng diễn ra tương tự, tức là vẫn đi từ trừu tượng đến cụ thể, với các luận thuyết về Âm Dương, Ngũ Hành, Dịch học…. Sau này, ngoài các lý thuyết nêu trên, thì sự học ở phương Đông gắn liền với Nho giáo mà trọng tâm là các nguyên tắc ứng xử trong xã hội.Những nguyên tắc này được coi như thiên lý, chỉ việc học thuộc, tuân thủ và ứng dụng vào các hoàn cảnh cụ thể mà không cần bàn xét đúng sai.Tư duy diễn dịch, đi từ trừu tượng đến cụ thể đóng vai trò chủ đạo ở phương Đông.Có lẽ cũng vì thế, mà khoa học đã không ra đời, và rất khó phát triển, ở xứ này.

Nhắc lại như vậy để thấy, việc giáo dục trẻ theo cách nào, từ cụ thể đến trừu tượng hay ngược lại, có ảnh hưởng quyết định đến sự phát triển và thành công của trẻ sau này.

2.Ở ta, từ bé các em đã được dạy “ Vì Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, sẵn sàng”. Nhưng Tổ quốc là gì vẫn còn là một khái niệm gây tranh cãi. Xã hội chủ nghĩa là gì vẫn là một phạm trù chưa thống nhất. Chưa ai hình dung được rõ ràng những nội dung của khái niệm chủ nghĩa xã hội. Mà có hình dung được thì cũng không thống nhất. Mà có thống nhất lại cũng luôn thay đổi. Các học giả đầu bạc, các chính trị gia lão luyện, không ai có thể nói một cách rõ ràng xem xã hội chủ nghĩa là gì.

Vậy thì những nội dung này phải nói là hoàn toàn xa lạ và quá sức hiểu biết của các em. Vậy mà các em phải ngày ngày hô lên sẵn sàng cam kết thực hiện gần như hàng ngày.

Nói như vậy để thấy, ngay trong một câu khẩu hiệu mà hàng triệu học sinh tiểu học phải hô hàng ngày, phải cam kết sẵn sàng, thì nội dung của nó vẫn rất mù mờ, cả trên thực tế lẫn lý thuyết.

Bắt các em cam kết với điều mình chưa hiểu là một sự vô lý. Vô lý thì không thể nào là sư phạm được.

Có những điều nếu như trước đây tôi coi là chân lý hiển nhiên, thì nay, trước những câu hỏi của cô con gái nhỏ, tôi bắt đầu bối rối. Các em được dạy những điều quá sức hiểu biết của con trẻ. Và càng nghĩ, tôi càng thấy những nội dung này quá sức với cả hầu hết người lớn chúng ta.

“Yêu tổ quốc, yêu đồng bào”, tuy nội dung rất tốt đẹp, nhưng lại quá trừu tượng với các em. Với lứa tuổi thiếu niên nhi đồng thì “tổ quốc” và“đồng bào” là những khái niệm vẫn còn xa lạ. Thế giới của các em mới chỉ là gia đình, thày cô, bè bạn. Vậy tại sao lại không phải là yêu gia đình, yêu cha mẹ anh em, yêu thày cô bè bạn, mà lại là yêu tổ quốc, yêu đồng bào? Việc áp đặt các em phải học những khái niệm trừu tượng như vậy liệu có phải là một sự cưỡng chế, bất chấp những giới hạn về nhận thức và hiểu biết của trẻ nhỏ?

Đến “Lao động tốt, học tập tốt” cũng không rõ ràng và có thể không còn phù hợp trong trường hợp “lao động tốt”. Việc tách thành hai nội dung cụ thể này ngụ ý lao động khác với học tập. Nhưng lao động ở đây là lao động gì? Và lao động tốt là như thế nào? Hoàn toàn không rõ ràng. Liệu lao động có thể hiểu là làm việc để mang lại thu nhập? Nếu đúng như vậy thì rất có thể một phần nội dung của điều này đã vi phạm pháp luật hiện hành, khi luật pháp cấm sử dụng lao động trẻ em dưới 15 tuổi.

Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt” là một điều hay, nhưng trên thực tế cũng rất dễ biến tướng thành phương tiện để kiểm soát sự phát triển cá tính của các em.Ở giai đoạn này, các em nên được ưu tiên tự do phát triển tốt nhất trong khả năng của mình, thay vì gò ép vào các khuôn khổ do người lớn đặt ra. Thực tế cho thấy, con người chỉ có thể đoàn kết nếu chia sẻ các giá trị tinh thần chung, hoặc các lợi ích thiết thực. Đoàn kết là một sự tự nguyện. Nhưng các điều này còn quá xa lại với các em. Nếu bắt các em phải đoàn kết không trên những cơ sở này thì đó là một sự cưỡng bức. Nhiệm vụ chính của các em lúc này là học và chơi, để từ đó phát triển tốt các năng lực của mình, chứ không phải là đoàn kết và kỷ luật theo khuôn mẫu đặt trước.

Rõ ràng phần lớn nội dung các em được dạy tuy tốt về mặt lý thuyết, nhưng hoặc quá sức với các em, hoặc không sư phạm vì ngay cả người lớn cũng không thực hiện được, hoặc không còn phù hợp trong hoàn cảnh mới. Những điều này được soạn ra trong thời chiến tranh từ hơn 50 năm về trước.Nay chiến tranh đã qua gần 40 năm, quan niệm về xã hội, về nhiệm vụ của trẻ nhỏ cũng đã thay đổi. Đặc biệt khoa học giáo dục đã phát triển rất nhiều, đòi hỏi cách nuôi dạy trẻ cũng phải thay đổi theo. Vậy thì tại sao những nội dung này vẫn giữ nguyên hơn 50 chục năm qua mà không điều chỉnh cho phù hợp với thời đại mới?

Đối với nội dung của những điều này, nếu với người lớn còn quá sức và khó mà thực hiện như vậy thì cớ sao lại mang ra bắt trẻ nhỏ phải cam kết thực hiện mỗi ngày?

Trẻ học tốt nhất qua việc nêu gương. Khi người lớn đã không thể thực hiện mà bắt trẻ thực hiện thì việc ép buộc này là phản sư phạm và chắc chắn sẽ phản tác dụng

3.Giáo dục, nhất là với lứa tuổi nhỏ, bao giờ cũng bắt đầu với những điều cụ thể. Đằng này cách giáo dục hiện thời lại bắt đầu bằng những các khái niệm trừu tượng không ai hiểu được như đã nêu trên.Vậy mà kỳ lạ thay, những khẩu hiệu này vẫn được sử dụng hàng ngày hơn 50 năm nay, cho hàng chục triệu các em thiếu nhi rất nhỏ.

Chúng ta thử hình dung xem khi hàng triệu em nhỏ, từ hết thế hệ này sang thế hệ khác, thề sẵn sàng thực hiện những điều mình không hiểu, những khái niệm trừu tượng như trên đã dẫn, thì các em có thể thực hiện được không? Chắc chắn là không. Mà đã không thực hiện thì lời thề không thể có tính cam kết. Không cam kết thì không khả tín. Không khả tín ắt sinh nghi kỵ. Khi đã nghi kỵ thì mầm giả dối bắt đầu trồi lên như nấm sau mưa.Nguồn gốc của sự loạn cũng từ đây mà ra chứ không phải từ chỗ nào khác nữa.

Vậy thì chúng ta ứng xử làm sao với một nghịch lý ngang nhiên như vậy?

Giáo dục cần bắt đầu từ gần đến xa, từ những điều gần gũi, thân thương, giản đơn trước khi đến với những khái niệm trừu tượng.

Với trẻ nhỏ thì điểm tốt nhất để bắt đầu là bắt đầu từ những sự vật, sự việc liên hệ đến chính các em: cơ thể của các em, việc ăn, việc học, việc chơi, bố mẹ, anh em, thầy cô, bè bạn, gia đình, trường lớp; sau đó là đến thế giới của các em, với những cảm xúc yêu thương và đạo đức tự nhiên: yêu cha mẹ, yêu anh chị em, yêu gia đình, yêu thầy cô, yêu bè bạn, và đặc biệt là yêu thương ngay chính bản thân mình.

Rồi tiếp theo những là những tri thức cụ thể, về sự vật sự việc hàng ngày, về môi trường và cuộc sống xung quanh, để rồi sau đó mới khái quát dần lên thành những vấn đề trừu tượng, những giá trị cơ bản của đạo đức và lối sống.

Các nội dung này sẽ có tính kế thừa và mở rộng dần theo lứa tuổi của các em. Nhưng có một nguyên tắc cần giữ là phải bắt đầu từ những điều đơn giản, cụ thể trước khi đặt ra những khái niệm trừu tượng, mơ hồ.

Đây chính là cách giáo dục khoa học, dựa trên sự quy nạp từ cụ thể đến trừu tượng, thay vì bắt ép các em phải chấp nhận một số nguyên tắc hay khái niệm trừu tượng trước mà không được phán xét hoặc thay đổi.

Nếu cách dạy được xây dựng từ cụ thể đến trừu tượng, thì các em sẽ được làm chủ hành trình khám phá tri thức của mình, được quyền sai lầm, được quyền sáng tạo, được quyền dựng xây kho tri thức của mình. Việc học khi đó sẽ rất hào hứng. Còn nếu bắt các em bắt đầu bởi những thứ trừu tượng thì việc học sẽ chỉ đơn thuần là một sự nhồi nhét khổ ải.

Ngoài ra, bên cạnh việc thay đổi cách dạy học như đã nêu trên, mỗi trường học, hay mỗi gia đình, tùy theo mục đích của mình mà định ra các giá trị cốt lõi cho trẻ phấn đấu. Những giá trị đó có thể sẽ rất gần gũi nhưng cơ bản, như: trung thực, bao dung, tôn trọng người khác; hay đơn giản hơn là vươn lên không ngừng.

Khi đó, giáo dục sẽ tránh được tình trạng đồng phục tư duy, khi học sinh cả nước không còn phải rập theo một số tiêu chuẩn cho sẵn. Các em và gia đình được quyền chọn những trường học có giá trị cốt lõi phù hợp với định hướng phát triển và năng lực của chính mình: cá tính, sinh động và sáng tạo.

Chỉ có như thế, trẻ nhỏ mới có được một nhân cách lành mạnh bình thường.Việc học mới không còn là một gánh nặng.Còn nếu không, việc học sẽ là một sự nhồi nhét đọa đầy, giáo dục và do đó cả xã hội, cứ chìm mãi vào một vòng xoáy giả dối bất thường mà lại cứ ngộ nhận là phi thường vậy.
Giáo Văn Dương/Người Đô Thị

27.05.2014 - Posted by | Giáo dục, Web hay | , ,

Chưa có phản hồi.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: