taysonquynhon's Blog

Một thời học trò để nhớ về

Cái đúng hôm qua nay không đúng nữa!

Tác giả : Vương Trí Nhàn

(TBKTSG) – Ông Tú, nhân vật chính trong truyện ngắn Một thời gió bụi (1991), của Nguyễn Khải là một cán bộ vốn sống ở thành phố, khi nhận sổ hưu, liền có ý định về sống hẳn ở quê. Song chỉ về quê thăm thú ít ngày, ông đã phải bật ra, quay trở lại với vợ con ở thành phố, làm chân phụ việc bán hàng cho vợ.

Tại sao? Theo cách miêu tả của tác giả, nhân vật tưởng đã rất từng trải ở đây đã thực sự bị sốc trước tình trạng xảy ra trên quê hương. Con người gian giảo lừa lọc. Niềm tin và sự bình thản trong tâm tư không còn. Mối quan hệ thuần hậu giữa người với người đã bị biến dạng.

Chữ lợi làm mờ cả mắt. Người ta sẵn sàng làm bất cứ việc gì, kể cả đào trộm một ngôi mộ cổ của một bà thứ phi của chúa Trịnh Doanh, bẻ đầu bà ta, để kiếm vàng. Ấn tượng còn lại ở ông Tú là “một cái làng, một vùng quê không còn quá khứ, không còn lịch sử ”. Quay trở lại với gia đình nơi đô thị, ông nghe một đứa con hỏi : “Về quê có vui không?”, đành đáp: “Cuộc sống gay gắt lắm”. Lại khi nghe hỏi: “Vùng ấy phong cảnh đẹp lắm hả bố”, ông chỉ còn cách trả lời: “Bây giờ thì trần trụi tan hoang cả” (xem Tuyển tập Nguyễn Khải ba tập, tập III, NXB Văn học 1996, các trang 269 và 280).

Nguyễn Khải từng có nhiều thiên truyện viết về nông thôn miền Bắc những năm 60-70 thế kỷ trước, trong đó có truyện Tầm nhìn xa chế giễu ông Tuy Kiền, phó chủ nhiệm hợp tác chuyên xoay xở kiếm lợi. Văn xuôi Nguyễn Khải hồi ấy cho thấy một nông thôn hài hòa mà sôi động, con người đầy khao khát song rất tự chủ, và luôn tự chứng tỏ là có thể đứng vững trước bất cứ thay đổi nào của thời cuộc.

Nay với Một thời gió bụi, tác giả vẫn sắc sảo như xưa, nhưng lại hai lần đáng ca ngợi vì là một sắc sảo phát hiện ra những gì ngược với niềm tin của mình hồi trẻ. Trong phút xuất thần của ngòi bút, Nguyễn Khải thật đã dự cảm chính xác sự băng hoại của nông thôn cổ điển trước công cuộc hiện đại hóa tự phát có pha một chút dã man hôm nay.

Thứ nữa, điều quan trọng không kém, nhà văn còn gọi ra được một lối phản ứng trước hoàn cảnh đang chi phối nhiều người chúng ta. Đó là một cái nhìn tĩnh, một nếp nghĩ trì trệ, chỉ biết mơ màng với những giáo điều cũ kỹ, lúc chạm vào thực tế thì sợ hãi lảng tránh. Trong khi vẽ ra một bức tranh thực tế xa lạ hẳn với thói quen cảm nhận của số đông, tác giả như thoáng có một chút chế giễu cái sự lãng mạn quá lâu của mọi người, và thầm đề nghị rằng mọi suy nghĩ về nông thôn phải thay đổi.

Cần nhấn mạnh cái khía cạnh thứ hai này của tác phẩm vì thời gian gần đây – ngót nghét hai chục năm sau khi Một thời gió bụi ra đời – dường như vẫn đang có một lối nhìn, một mạch suy nghĩ cảm xúc ngự trị trong xã hội, chảy ngầm trong những câu chuyện và len lỏi trong tâm tư mỗi cá nhân lúc họ cô đơn. Đó là niềm lưu luyến khôn nguôi với nông thôn thời quá khứ, là việc lý tưởng hóa mối quan hệ giữa người với người hôm qua, tiếp đó lẽ tự nhiên là tiếng thở dài than vãn vì một cái gì tốt đẹp vừa bị đánh mất, và niềm ao ước thầm kín, giá kể đồng hồ có thể quay ngược, giá kể có thể trở về với những ngày xưa thân ái, tình làng nghĩa xóm, rau cháo có nhau, nghèo khổ nhưng mà đầm ấm.

Con người vốn yếu đuối. Trước những thay đổi quá chừng đột ngột, lại ngả sang dữ dằn ghê gớm của công cuộc hiện đại hóa ít nhiều phi nhân văn hiện nay, cái sự co lại trong hành động, sự mệt mỏi trong tâm tư là điều dễ hiểu. Nhưng tôi tưởng đây chính là lúc chúng ta cần một ít lý trí sáng suốt. Quay về làm sao nổi. Đúng là không thể làm giàu bằng bất cứ cách nào. Nhưng cũng không thể nghèo mãi như cũ. Chỉ có dấn bước đi tới với nghĩa nhìn thẳng vào thực tế, nhận ra những quy luật chi phối sự vận động của xã hội, người ta mới có cơ tìm ra cách ứng xử hợp lý nhất.

Trong việc này, số lượng những tác phẩm văn chương có cái nhìn tỉnh táo như của Nguyễn Khải còn ít, mà – thường tình thay mà cũng đáng tiếc thay – là lối nhìn nhận ngược lại.

Trong một bài phiếm luận, một nhà văn gần đây có tâm sự rằng thuở nhỏ sống với một bà mẹ rất tình cảm và nay mỗi lúc khó khăn trong cuộc đời, tác giả lại tìm thấy sự chỉ bảo nâng đỡ trong những lời mẹ dặn.

Để sang một bên những trường hợp cụ thể, tôi chỉ nghĩ rằng nếu tính đại trà thì nay là lúc con người gặp phải những khó khăn mà các thế hệ trước chưa bao giờ gặp phải. Vậy nên kinh nghiệm sống và suy nghĩ của lớp người đi trước không đủ nữa.

Trong cái việc tự mình cứu mình, có bao hàm cả cái việc chủ động tìm tòi để bứt phá khỏi cái vòng vây của những tư tưởng cũ. Những tư tưởng ấy vốn trước kia đã đúng, lại gắn liền với kỷ niệm của tuổi ấu thơ chúng ta, nên dễ lan truyền và làm tổ trong chúng ta. Dứt bỏ là chuyện đau đớn. Nhưng làm sao khác được! Đi tìm cho được những cái mình cần, đó là trách nhiệm mà cũng là số phận của con người hiện đại.

Nguồn: thesaigontimes

Advertisements

19.07.2010 - Posted by | Bài viết, Văn học - Nghệ thuật | ,

4 phản hồi »

  1. 1./Đọc bài này, chợt nhớ lại khi xưa học triết học (thầy Tô Minh Tâm)có đề cập câu nói của Pascal, đại ý: bên này dãy Pyrénées là chân lý,nhưng ở bên kia là sai lầm! Sự dị biệt ấy là do không gian!
    2./Bi giờ đi zô thực tế cuộc sống mới thấy không phải là “dị biệt” nữa mà là “đảo điên” luôn! “Hôm qua đúng, hôm nay sai, ngày mai lại đúng”. Ôi!!!…
    3./Nhà văn Nguyễn Khải (giải thưởng Hồ Chí Minh) còn có một tùy bút “Đi tìm cái tôi đã mất”; khá thú vị!

    Bình luận bởi Trần Ngọc Châu | 20.07.2010 | Phản hồi

    • “Chân lý bên này dãy Pyrénées là sai lầm của dãy bên kia” Pascal (Nhị nguyên luận). Châu nhớ topic này là một bài kiểm tra môn triết của thầy Tô Minh Tâm đó. Mình nhớ hồi đó phần biện luận mính có viện dẫn đưa ra phong tục tập quán nhiều nơi trái ngược (mâu thuẫn) nhau (đúng, sai dị biệt). Trong đó mình có dựa vào một tác phẩm văn học của Nhật Bản nói về chuyện người Nhật hiểu về chữ “hiếu” với cha mẹ thời trước Minh Trị Thiên Hoàng. Nôm na là khi cha mẹ đã quá già yếu thì con cái sẽ chọn một ngày tốt làm đầy đủ các nghi thức, nghi lễ rồi cõng cha(mẹ)lên một ngọn núi cao hiểm trở (Phú Sĩ sơn??), để ở đó rồi đi về. Cha(mẹ) già yếu tất nhiên sẽ không còn đường trở về nhà nữa và ngọn núi đó là nghĩa trang của các cụ già xấu số. Chữ “hiếu” của người Nhật thời đó là như vậy (thiếu lương thực là một lý do), mâu thuẫn với chữ “hiếu” của người Việt cùng thời (eg. Chử Đồng Tử). Học sinh cũng nên biết qua “nhị nguyên luận” là như thế nào, để mà học hỏi và phê phán phải ko bạn Châu?

      Bình luận bởi Trần Ngọc Luyện | 20.07.2010 | Phản hồi

      • Tuổi học trò của chúng mình ngày xưa khá hồn nhiên nhưng cũng không kém phần sâu sắc, phải không các bạn?
        Mình rất thích tính cách của thầy “Tâm râu”, chỉ tiếc là thời gian chúng ta học thầy quá ít. Sau đó cô Cúc dạy, mình không thích lắm!
        (@ Luyện: Chính trị thì cấm kỵ “nhị nguyên, đa nguyên”,nhưng triết học thì phải nên biết và rất cần phải biết!
        Bài viết trên VTN dẫn một vài tác phẩm của NK, nhưng cuối đời thi NK đã “sổ toẹt” hết hầu hết “những đứa con tinh thần của ông ta(!)…
        Đến bây giờ thì mình đã nhớ lại được chân dung và vóc dáng của Luyện khi xưa rồi, nhưng nay có lẽ đã khác ít nhiều rồi, không biết gặp nhau ngoài đường có nhận được ra nhau không? “Từ đó đến nay, biết bao nhiêu nước chảy qua cầu”, phải không?)

        Bình luận bởi Trần Ngọc Châu | 21.07.2010 | Phản hồi

        • Thầy “Tâm râu” là một trong những người thầy gây ấn tượng nhiều nhất, mình nghĩ vậy (phong cách sư phạm, lời nói, cách viết bảng, cách đặt vấn đề cho hs,…). Cái tài dạy học của các thầy hồi đó thì miễn bàn…thật tuyệt!
          @ Châu: Luyện cũng đồng ý rằng hs bi h phải nên biết nhiều hơn về các trào lưu triết học (đông, tây, kim, cổ), ít ra cũng phải bằng thời chúng ta đi học. Có như vậy hs mới thấy được nhiều chân trời mở ra trước mắt họ. Cách học là ko phải “nhồi” mà chỉ cần “hướng” để hs thỏa mãn óc tò mò và trí sáng tạo của họ. Làm được điều này đơn giản nhưng quả là không dễ…nhưng ôi! “Không ai tắm hai lần trong cùng một dòng sông” Heraclitus, lại triết lý nữa rồi 😀

          Bình luận bởi Trần Ngọc Luyện | 22.07.2010 | Phản hồi


Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: